GABA: De Kracht van Natuurlijke Kalmering
GABA: de rem van je zenuwstelsel bij stress, slaap en overprikkeling
Je bent moe, maar je hoofd blijft doorgaan. Je wilt ontspannen, maar je lichaam blijft gespannen. Geluiden komen harder binnen, je bent sneller overprikkeld en wanneer je eindelijk op de bank zit, lukt het nog steeds niet om echt tot rust te komen.
Dit zijn klachten die veel mensen herkennen bij langdurige stress en een hoge belasting van het zenuwstelsel. Een neurotransmitter die hierbij een belangrijke rol speelt is GABA, gamma-aminoboterzuur.
GABA wordt vaak omschreven als de rem van het zenuwstelsel. Het helpt de activiteit van zenuwcellen te reguleren en speelt daardoor een belangrijke rol bij ontspanning, prikkelverwerking, slaap en het kunnen schakelen van actie naar herstel.Maar GABA staat nooit op zichzelf. Voor een goed functionerend zenuwstelsel is vooral de balans tussen verschillende neurotransmitters belangrijk.
Wat is GABA?
GABA is een neurotransmitter. Neurotransmitters zijn chemische boodschappers waarmee zenuwcellen met elkaar communiceren. GABA heeft voornamelijk een remmende werking. Het vermindert de prikkelbaarheid van zenuwcellen en helpt voorkomen dat zenuwactiviteit voortdurend blijft doorlopen. Dat betekent niet dat GABA ervoor zorgt dat je hersenen “uitgaan”.
Je hebt juist voortdurend een combinatie nodig van activering en remming. Je moet wakker kunnen worden, concentreren, reageren, bewegen en problemen oplossen. Maar daarna moet je ook kunnen afschakelen, ontspannen en slapen. GABA helpt bij dat tweede deel.
GABA en glutamaat: het gaspedaal en de rem
GABA en glutamaat zijn nauw met elkaar verbonden. Glutamaat is de belangrijkste stimulerende neurotransmitter in het centrale zenuwstelsel. GABA is de belangrijkste remmende neurotransmitter.
Je kunt het eenvoudig vergelijken met een auto. Glutamaat helpt het systeem om actief te worden. GABA helpt om die activiteit weer af te remmen. Het gaat dus niet om zo veel mogelijk GABA of zo weinig mogelijk glutamaat. Het gaat om het vermogen van het zenuwstelsel om tussen activatie en remming te schakelen.
Wanneer je overdag voortdurend veel prikkels verwerkt, onder druk staat, weinig hersteltijd hebt of langdurig alert bent, kan dat schakelen steeds moeilijker worden. Je lichaam is dan misschien moe, terwijl je zenuwstelsel nog steeds actief is.
Waarom je hoofd kan blijven doorgaan terwijl je moe bent
Een veelgehoorde klacht bij langdurige spanning is:
“Ik ben uitgeput, maar ik kan niet ontspannen.”
Dat lijkt tegenstrijdig, maar dat hoeft het niet te zijn. Vermoeidheid betekent niet automatisch dat je zenuwstelsel voldoende heeft afgeremd. Je kunt lichamelijk moe zijn terwijl je hersenen nog volop bezig zijn met verwerken, plannen, analyseren en reageren op prikkels.
Dat kan bijvoorbeeld leiden tot:
- een druk hoofd
- veel gedachten bij het naar bed gaan
- moeilijk kunnen loslaten
- gespannen spieren
- sneller geïrriteerd zijn
- gevoeligheid voor geluid
- moeite met ontspannen
- moeilijk inslapen
- een onrustig gevoel zonder duidelijke reden
Deze klachten hebben verschillende mogelijke oorzaken. Ze betekenen daarom niet automatisch dat er sprake is van een GABA-tekort.
GABA en stress
Stress is in eerste instantie een nuttig biologisch systeem. Wanneer er gevaar, druk of een belangrijke uitdaging is, moet je lichaam kunnen activeren. Je wordt alerter, je hartslag verandert, je spieren maken zich klaar voor actie en je aandacht wordt gericht. Na de activatie hoort echter ook herstel te volgen.
Dat vermogen om weer terug te schakelen is essentieel. Bij langdurige stress kan de verhouding tussen belasting en herstel uit balans raken. Je krijgt weinig momenten waarop het zenuwstelsel werkelijk tot rust komt. GABA maakt deel uit van de remmende systemen die hierbij betrokken zijn. Daarom wordt GABA uitgebreid onderzocht in relatie tot stress, angst, slaap en prikkelbaarheid.
GABA en overprikkeling
Overprikkeling betekent dat je zenuwstelsel moeite heeft met het verwerken en filteren van alle informatie die binnenkomt.
Denk aan:
geluiden, gesprekken, beeldschermen, licht, drukte, sociale interacties, werk, deadlines en voortdurend wisselen tussen verschillende taken.
Wanneer je systeem voortdurend veel informatie moet verwerken, kan rust steeds moeilijker worden. Je merkt bijvoorbeeld dat je na een drukke dag geen behoefte hebt aan nóg meer informatie. Je wilt stilte. Of je zit eindelijk rustig thuis, maar je hoofd blijft alle gebeurtenissen van de dag verwerken. Hierbij is het belangrijk om niet te snel te concluderen dat dit door GABA wordt veroorzaakt. Overprikkeling is complex en kan samenhangen met meerdere factoren. GABA is wel een belangrijk onderdeel van de neurobiologische systemen die prikkelactiviteit reguleren.
GABA en slaap
Een goede nachtrust begint niet pas op het moment dat je in bed stapt. Je zenuwstelsel moet kunnen overschakelen van alertheid naar herstel. GABA speelt een belangrijke rol bij de remming van zenuwactiviteit en is daardoor betrokken bij processen die samenhangen met slaap.
Wanneer je moeilijk kunt afschakelen, kan dat bijvoorbeeld zichtbaar worden als:
- lang wakker liggen voordat je in slaap valt
- veel gedachten in bed
- een gevoel van innerlijke onrust
- oppervlakkige slaap
- regelmatig wakker worden
- niet uitgerust wakker worden
Ook hier geldt: slaapproblemen hebben vaak meerdere oorzaken. Denk aan stress, het circadiane ritme, lichtblootstelling, cafeïne, alcohol, bloedsuikerregulatie, hormonen, leefstijl en andere neurotransmitters. GABA is dus één onderdeel van het grotere slaapsysteem.
GABA en spierspanning
Je zenuwstelsel en je spieren zijn voortdurend met elkaar verbonden. Wanneer je gespannen bent, kan je lichaam zich letterlijk schrap zetten. Schouders omhoog, kaken aangespannen, handen gebald of voortdurend spanning in de benen. Bij langdurige stress kan deze spanning een gewoontepatroon worden. GABA speelt ook een rol bij de regulatie van motorische activiteit. Een goede balans tussen stimulerende en remmende signalen is daarom belangrijk voor een normale aansturing van beweging en spierspanning.
Hoe maakt je lichaam GABA?
GABA wordt in het lichaam gemaakt uit glutamaat.
Daarbij speelt het enzym glutamaatdecarboxylase, ook wel GAD genoemd, een belangrijke rol.
Voor dit enzym is pyridoxaal-5-fosfaat, de actieve vorm van vitamine B6, een belangrijke cofactor.
Neurotransmitters worden niet los van de rest van het lichaam geproduceerd. De beschikbaarheid van voedingsstoffen, enzymen, cofactoren, energieproductie en de stofwisseling spelen allemaal een rol bij deze processen.
De rol van vitamine B6
Vitamine B6 is betrokken bij verschillende processen in het zenuwstelsel. Een van die processen is de omzetting van glutamaat naar GABA. Dat betekent echter niet dat extra B6 automatisch leidt tot meer GABA of dat iedereen met stress B6 moet gebruiken. Het lichaam werkt niet als een simpele rekensom waarbij één voedingsstof automatisch één neurotransmitter verhoogt. De behoefte en het functioneren van het totale systeem zijn belangrijk.
Daarom is het zinvoller om naar het geheel te kijken.
En magnesium?
Ook magnesium is belangrijk voor een normale werking van het zenuwstelsel en de spieren. Magnesium is betrokken bij honderden enzymatische processen in het lichaam en speelt onder andere een rol bij normale spierfunctie en neurotransmissie. Magnesium wordt daarom vaak genoemd wanneer het gaat over ontspanning en het zenuwstelsel. Ook hier geldt dat een magnesiumsupplement geen directe oplossing is voor iedere vorm van stress of slaapproblemen.
De vraag is altijd: waarom zijn de klachten ontstaan en welke factoren houden ze in stand?
GABA, voeding en de darmen
De werking van neurotransmitters kan niet volledig los worden gezien van de stofwisseling. Voeding levert aminozuren, vitamines en mineralen die nodig zijn voor allerlei processen in het lichaam. Ook de darm en het zenuwstelsel communiceren voortdurend met elkaar via de zogenoemde darm-hersen-as. Dat betekent niet dat je simpelweg “GABA in je darmen aanmaakt en dit vervolgens naar je hersenen gaat”. De communicatie tussen darm en hersenen is veel complexer. Darmgezondheid, immuunactiviteit, metabolieten en de nervus vagus zijn allemaal onderdelen van deze verbinding. Daarom is het bij langdurige stress of neurologische klachten vaak interessant om niet alleen naar de hersenen te kijken.
Kun je een GABA-tekort hebben?
De term GABA-tekort wordt in de praktijk regelmatig gebruikt, maar dit betekent niet dat je met een eenvoudige bloedtest kunt vaststellen dat je hersenen te weinig GABA bevatten. De hoeveelheid neurotransmitter in het bloed zegt namelijk niet rechtstreeks hoeveel GABA er op de juiste plaats in de hersenen beschikbaar is.
Ook klachten zoals slecht slapen, stress of overprikkeling zijn niet specifiek voor GABA. Ze kunnen verschillende oorzaken hebben. Daarom is het belangrijk om voorzichtig te zijn met uitspraken als:
“Je hebt deze klachten, dus je hebt een GABA-tekort.”
Zo eenvoudig werkt neurotransmitterbiologie niet.
Kun je GABA verhogen?
Dat hangt af van wat je precies bedoelt met “GABA verhogen”. Er zijn verschillende manieren waarop hierover wordt gesproken. Je kunt kijken naar voedingsstoffen die betrokken zijn bij de aanmaak en werking van GABA. Je kunt kijken naar leefstijl en factoren die het zenuwstelsel beïnvloeden. En er zijn supplementen met GABA of stoffen die invloed hebben op het GABA-systeem. Maar een GABA-supplement innemen betekent niet automatisch dat de GABA-activiteit in de hersenen evenredig toeneemt. De bloed-hersenbarrière is hierbij belangrijk. Niet iedere stof die je inneemt bereikt de hersenen op dezelfde manier. Daarom moet je voorzichtig zijn met simpele claims als “GABA nemen zorgt voor meer GABA in je hersenen”.
Wat kun je zelf doen om je zenuwstelsel te ondersteunen?
Een zenuwstelsel dat voortdurend actief is, heeft niet alleen supplementen nodig.
De basis blijft belangrijk.
Slaap
Geef je lichaam voldoende tijd voor herstel en probeer een regelmatig slaapritme aan te houden.
Licht
Daglicht overdag en minder fel licht in de avond ondersteunen het natuurlijke dag-nachtritme.
Beweging
Regelmatige beweging helpt bij stressregulatie en ondersteunt de normale werking van het zenuwstelsel.
Voeding
Een volwaardig voedingspatroon levert de voedingsstoffen die nodig zijn voor energieproductie, neurotransmitterstofwisseling en herstel.
Rustmomenten
Rust is iets anders dan op de bank zitten terwijl je ondertussen je telefoon, berichten en sociale media blijft verwerken.
Je zenuwstelsel heeft ook momenten nodig met weinig input.
Minder schakelen
Voortdurend wisselen tussen taken houdt je aandacht actief. Bewust één taak tegelijk uitvoeren kan helpen om de hoeveelheid mentale prikkels te beperken.
GABA gaat uiteindelijk over schakelen
Het doel is niet om de hele dag zo rustig mogelijk te zijn.
Je hebt dopamine nodig om in actie te komen. Acetylcholine speelt een rol bij aandacht en leren. Glutamaat is belangrijk voor activatie en informatieverwerking. Serotonine heeft verschillende functies in onder andere stemming en slaap. En GABA helpt het zenuwstelsel bij het afremmen van activiteit. Een gezond zenuwstelsel moet kunnen opschakelen én terugschakelen. Daarom kijken we binnen een neurotransmittergerichte benadering niet alleen naar GABA.
De interessante vraag is:
Hoe is de balans tussen de verschillende systemen die jouw gedrag, prikkelverwerking, stressreactie, motivatie en herstel beïnvloeden?
GABA bekijken binnen het grotere geheel
Wanneer iemand langdurig gespannen is, slecht slaapt of snel overprikkeld raakt, is het verleidelijk om direct naar één stof te zoeken. In werkelijkheid is het zenuwstelsel een complex netwerk. GABA werkt samen met glutamaat en andere neurotransmitters. Daarnaast hebben voeding, hormonen, stress, slaap, darmgezondheid, leefstijl en energiehuishouding invloed op het functioneren van dit systeem. Daarom kan het interessanter zijn om het hele neurotransmitterprofiel te bekijken.
Bij Detox Den Haag werken we onder andere met neurotransmittergerichte vragen en analyses om meer inzicht te krijgen in de systemen die betrokken zijn bij stress, prikkelverwerking, slaap, motivatie en herstel.
Het uitgangspunt is daarbij niet: “welk supplement heb ik nodig?”
De eerste vraag is:
Wat vertelt het geheel?
Veelgestelde vragen over GABA
Wat doet GABA?
GABA is een belangrijke remmende neurotransmitter. Het helpt de activiteit van zenuwcellen te reguleren en speelt een rol bij onder andere prikkelverwerking, ontspanning, slaap en motorische activiteit.
Is GABA hetzelfde als glutamaat?
Nee. GABA en glutamaat hebben grotendeels tegengestelde functies. Glutamaat is voornamelijk stimulerend, terwijl GABA voornamelijk remmend werkt. GABA wordt bovendien uit glutamaat gevormd.
Kan een GABA-tekort zorgen voor stress?
Stress heeft meerdere oorzaken. GABA is onderdeel van de systemen die de balans tussen activatie en remming van het zenuwstelsel reguleren. Een klacht als stress kan daarom niet uitsluitend aan GABA worden toegeschreven.
Helpt GABA bij slapen?
GABA speelt een belangrijke rol bij de regulatie van zenuwactiviteit en slaap. Dat betekent echter niet dat GABA als supplement voor iedereen met slaapproblemen werkt. Slaap wordt door veel verschillende factoren beïnvloed.
Welke voedingsstoffen zijn belangrijk voor GABA?
Onder andere vitamine B6 is betrokken bij de omzetting van glutamaat naar GABA. Magnesium is belangrijk voor de normale werking van het zenuwstelsel en de spieren. Voeding levert daarnaast verschillende bouwstoffen en cofactoren die nodig zijn voor de stofwisseling.
Kun je GABA gewoon als supplement gebruiken?
GABA is verkrijgbaar als supplement, maar het effect van orale GABA is niet hetzelfde als simpelweg “meer GABA in de hersenen”. De bloed-hersenbarrière en de complexe regulatie van neurotransmitters spelen hierbij een belangrijke rol.
Tot slot
GABA is veel meer dan een “rustgevende neurotransmitter”.
Het is een belangrijk onderdeel van het systeem waarmee je zenuwstelsel activiteit reguleert.
Wanneer je kunt opschakelen wanneer dat nodig is en daarna ook weer kunt afschakelen, kan je lichaam beter schakelen tussen actie en herstel.
Daarom is het bij klachten als stress, slaapproblemen, overprikkeling en voortdurende spanning interessant om verder te kijken dan één klacht of één supplement.
Niet alleen de vraag hoeveel GABA je hebt is interessant, maar vooral hoe jouw totale neurotransmittersysteem functioneert.