Een klein, donker paars besje vol kracht, Ribes Nigrum

De zwarte bes, of Ribes nigrum, wordt ook wel de bes van 1000 deugden genoemd. Die naam verwijst naar de veelzijdigheid van de plant, waarvan niet alleen de bessen, maar ook de bladeren en knoppen traditioneel worden gebruikt.

De zwarte bes is klein van formaat, maar bevat een rijke combinatie van plantaardige stoffen. Vooral de donkere kleur verraadt de aanwezigheid van anthocyaninen, een groep polyfenolen die veel aandacht krijgt in wetenschappelijk onderzoek.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd zwartebessensiroop in het Verenigd Koninkrijk gebruikt als vitamine C-bron, onder andere voor kinderen.

Wat maakt Ribes nigrum zo bijzonder?

De zwarte bes bevat verschillende bioactieve stoffen:

• Anthocyaninen: plantaardige kleurstoffen met antioxidatieve eigenschappen.

• Vitamine C: draagt bij aan de normale werking van het immuunsysteem en de bescherming van cellen tegen oxidatieve stress.

• Flavonoïden: waaronder quercetine en kaempferol.

• Vetzuren: vooral in de zaadolie komen gamma-linoleenzuur (GLA) en andere meervoudig onverzadigde vetzuren voor.

De samenstelling verschilt per plantdeel. De bessen, bladeren en zaadolie zijn daarom niet onderling uitwisselbaar.

Alle plantendelen worden gebruikt

De bessen

De zwarte bes bevat vitamine C, anthocyaninen en andere polyfenolen. De combinatie van deze stoffen maakt de vrucht interessant voor onderzoek naar oxidatieve stress, vaatfunctie en inspanningsherstel.

De bladeren

Zwartebessenblad wordt traditioneel gebruikt als kruidenthee bij lichte gewrichtsklachten en urinewegklachten.

De Europese Geneesmiddelenautoriteit (EMA) heeft het traditionele gebruik van bepaalde bladpreparaten beoordeeld. De toepassing berust op langdurig gebruik, niet op overtuigend klinisch bewijs uit patiëntenonderzoek.

De knoppen

In de gemmotherapie worden jonge knoppen verwerkt tot glycerinemaceraten.

Ribes nigrum staat daar bekend om zijn zogenoemde cortisonachtige werking. Dit is een traditionele natuurgeneeskundige omschrijving. Het is niet aangetoond dat een knoppenmaceraat dezelfde werking heeft als corticosteroïden of deze zonder bijwerkingen kan vervangen.

Ribes nigrum en wetenschappelijk onderzoek

1. Antioxidatieve eigenschappen

Anthocyaninen uit zwarte bessen kunnen in laboratoriumonderzoek vrije radicalen neutraliseren en verschillende cellulaire processen beïnvloeden.

Ook bij mensen wordt onderzocht of zwartebessenextracten markers van oxidatieve stress en vaatfunctie beïnvloeden. De resultaten zijn interessant, maar bewijzen niet dat zwarte bes chronische ontstekingsziekten of andere aandoeningen behandelt.

2. Spieren en herstel na inspanning

Zwartebessenextracten zijn onderzocht bij sporters en mensen die intensief bewegen.

Kleine klinische onderzoeken suggereren mogelijke effecten op spierpijn, herstel en bepaalde prestatieparameters. De resultaten zijn niet consistent genoeg om een algemeen effect op spierpijn of gewrichtsklachten vast te stellen.

3. Ooggezondheid

Anthocyaninen uit zwarte bes worden onderzocht vanwege mogelijke effecten op de doorbloeding en functie van het oog.

Er zijn kleine studies naar onder andere donkeradaptatie en oogvermoeidheid. De resultaten zijn nog onvoldoende om te concluderen dat zwarte bes het nachtzicht verbetert of oogziekten voorkomt.

4. Immuunsysteem en antivirale eigenschappen

Extracten van zwarte bes en afzonderlijke plantaardige stoffen zijn in laboratoriumonderzoek onderzocht op antivirale activiteit.

Dit betekent niet dat het eten van zwarte bessen of het gebruik van een supplement griep- of herpesinfecties voorkomt of geneest. Daarvoor is overtuigend klinisch onderzoek nodig.

5. Doorbloeding en bloedvaten

Anthocyaninen worden onderzocht op hun invloed op de vaatfunctie. Een mogelijk mechanisme is de beïnvloeding van stikstofmonoxide, een stof die betrokken is bij de ontspanning van bloedvaten.

Kleine studies bij mensen geven aanwijzingen voor effecten op bepaalde vaatparameters. Een klinisch relevante verbetering van de bloedcirculatie is daarmee nog niet vastgesteld.

Ribes nigrum in de Europese kruidengeneeskunde

In de Europese volksgeneeskunde werden verschillende delen van de zwarte bes gebruikt.

De traditionele toepassing is een belangrijk onderdeel van de kruidengeneeskunde, maar moet worden onderscheiden van bewezen medische werkzaamheid.

Gemmotherapie: de zwarte bes als knoppreparaat

Binnen de gemmotherapie wordt Ribes nigrum vooral gewaardeerd om de vermeende ondersteunende werking bij:

• Allergische klachten

• Huidproblemen

• Gewrichtsklachten

• Vermoeidheid

De term natuurlijk cortisonachtig wordt hiervoor gebruikt. Er is echter geen overtuigend klinisch bewijs dat Ribes nigrum-knoppenmaceraat een corticosteroïde werking heeft bij mensen.

Ook is niet aangetoond dat het bij deze toepassingen zonder bijwerkingen werkt.

Veilig gebruik van Ribes nigrum

De zwarte bes als voedingsmiddel wordt doorgaans goed verdragen.

Bij geconcentreerde extracten, bladpreparaten, zaadolie en knoppenmaceraat kunnen de samenstelling en dosering sterk verschillen. Daardoor zijn veiligheidsgegevens niet zonder meer overdraagbaar van de ene bereiding naar de andere.

Bij gebruik van bloedverdunners, diuretica of lithium is het verstandig om het specifieke preparaat met arts of apotheker te bespreken. Voor deze combinaties is voorzichtigheid aangewezen, zonder dat voor alle Ribes nigrum-producten een bewezen interactie bestaat.

De zwarte bes: klein fruit, veelzijdige plant

Ribes nigrum is meer dan een smakelijke paarse bes. De vrucht bevat vitamine C en anthocyaninen, de bladeren hebben een lange geschiedenis binnen de kruidengeneeskunde en de knoppen worden toegepast in de gemmotherapie.

Wetenschappelijk onderzoek richt zich onder andere op antioxidatieve eigenschappen, inspanningsherstel, oogfunctie en vaatgezondheid. De resultaten zijn veelbelovend op onderdelen, maar de verschillende toepassingen moeten per plantdeel en preparaat worden beoordeeld.

Liefs, Angelique

Orthomoleculair Epigenetisch Therapeut, BrainQ therapeut, ADHD therapeut

Veelgestelde vragen over Ribes nigrum

Wat is Ribes nigrum?

Ribes nigrum is de botanische naam van de zwarte bes, een plant waarvan de bessen, bladeren, knoppen en zaadolie worden gebruikt.

Waar is zwarte bes rijk aan?

De bessen bevatten vitamine C, anthocyaninen en andere polyfenolen. De zaadolie bevat onder andere gamma-linoleenzuur.

Wat is het verschil tussen zwartebessenblad en zwartebessensap?

Zwartebessensap wordt gemaakt van de vrucht en bevat onder andere voedingsstoffen en polyfenolen. Bladpreparaten hebben een andere samenstelling en worden traditioneel als kruidengeneesmiddel gebruikt.

Wat betekent de cortisonachtige werking van Ribes nigrum?

Dit is een term uit de gemmotherapie. Een vergelijkbare werking als corticosteroïden is bij mensen niet overtuigend aangetoond.

Is Ribes nigrum wetenschappelijk onderzocht?

Ja. Er is onderzoek naar anthocyaninen, antioxidatieve eigenschappen, inspanningsherstel, oogfunctie en vaatwerking. Veel resultaten zijn afkomstig uit laboratoriumonderzoek of kleine klinische studies.