Neem, een bijzondere boom
Neem is geen plant die gisteren is ontdekt. In India wordt Azadirachta indica al eeuwen gebruikt. De bladeren, schors, bloemen, vruchten en zaden hebben allemaal hun eigen toepassingen. De boom kreeg daardoor een bijna legendarische status binnen de traditionele Ayurvedische geneeskunde.
En dan is er de neemolie. Die wordt gewonnen uit de zaden van de neemboom en heeft een heel eigen karakter. De geur is uitgesproken, de olie is rijk aan verschillende plantaardige verbindingen en juist die samenstelling heeft ervoor gezorgd dat neem ook in de moderne wetenschap veel aandacht heeft gekregen.
De boom waarvan bijna alles wordt gebruikt
Bij veel planten gebruiken we één onderdeel. Bij neem ligt dat anders.De bladeren worden traditioneel gebruikt in huidverzorging en verschillende Ayurvedische toepassingen. De bast en twijgen worden al lange tijd gebruikt voor mondverzorging. De zaden leveren neemolie en uit verschillende plantdelen worden extracten gemaakt.
Dat brede gebruik zegt iets over de bijzondere positie die neem in de Indiase cultuur heeft gekregen.
Neem is bovendien niet alleen interessant voor menselijke gezondheid. De stof azadirachtine, afkomstig uit neem, staat bekend om zijn insectenwerende en insecticide eigenschappen. Daardoor wordt neem ook toegepast in de landbouw en biologische plaagbestrijding. Een boom voor huid, mond, landbouw en traditionele geneeskunde dus.
Wat maakt neem chemisch zo bijzonder?
De kracht van neem zit niet in één enkel stofje. De plant bevat een grote groep bioactieve verbindingen, waaronder limonoïden. Bekende namen zijn azadirachtine, nimbine, nimbidine, salannine en nimbolide. Vooral azadirachtine heeft veel aandacht gekregen vanwege de invloed op insecten. Andere neemverbindingen worden onderzocht vanwege onder meer antimicrobiële en ontstekingsgerelateerde eigenschappen. En daar wordt neem chemisch gezien behoorlijk interessant: verschillende delen van dezelfde boom bevatten verschillende stoffen en de samenstelling verandert afhankelijk van het gebruikte plantdeel en de manier waarop het wordt verwerkt.
Neemblad is dus niet hetzelfde als neemzaad. En neemolie is niet hetzelfde als een waterig extract van neemblad. Dat klinkt misschien technisch, maar het verklaart waarom je bij neem zoveel verschillende toepassingen tegenkomt.
Neemolie, de olie uit de zaden
Neemolie wordt uit de zaden gewonnen en is waarschijnlijk de bekendste vorm waarin je neem tegenwoordig tegenkomt. De olie bevat onder andere vetzuren en limonoïden. Juist die combinatie geeft neemolie haar karakteristieke eigenschappen en geur. Neemolie wordt gebruikt in cosmetica, huidverzorging, haarproducten en zeep. Traditioneel wordt de olie onder andere toegepast bij een onrustige huid en voor de verzorging van hoofdhuid en haar.
Daarbij is de kwaliteit van de olie wel relevant. De samenstelling kan veranderen door herkomst, verwerking, opslag en extractiemethode. Een koudgeperste neemolie is chemisch gezien dus niet automatisch identiek aan ieder neemextract dat je in onderzoek tegenkomt.
Waarom wordt neem zo veel voor de huid gebruikt?
Wie naar de traditionele toepassingen kijkt, ziet meteen hoe sterk neem met huidverzorging verbonden is. Neem wordt al lange tijd gebruikt bij verschillende huidproblemen. Moderne dermatologische literatuur beschrijft eveneens een brede belangstelling voor neem vanwege mogelijke antimicrobiële, ontstekingsremmende en antioxiderende eigenschappen. Vooral de antimicrobiële kant is interessant.
Verschillende bestanddelen van neem zijn in laboratoriumonderzoek onderzocht tegen bacteriën en schimmels. Dat helpt verklaren waarom neem van oudsher wordt toegepast in huid- en mondverzorging. Ook bij mondverzorging is neem interessant. Neem-twijgen worden traditioneel gebruikt als kauwstok en neemextracten zijn onderzocht in tandpasta’s en mondspoelingen. Een overzicht van systematische reviews laat zien dat neem tot de kruideningrediënten behoort die in onderzoek naar plaque en gingivitis zijn meegenomen.
Neem en een onrustige huid
Neem wordt vaak genoemd bij acne, een vette huid en andere vormen van een onrustige huid. Daar zit een interessante biologische gedachte achter. Een aantal stoffen uit neem heeft in laboratoriumonderzoek activiteit laten zien tegen micro-organismen en ontstekingsprocessen. Maar de stap naar een daadwerkelijke behandeling van acne is groter. Daarvoor heb je goed opgezet onderzoek met mensen en een duidelijk omschreven neemproduct nodig. Neem hoeft daarom geen wondermiddel te zijn om toch een interessant ingrediënt voor huidverzorging te zijn.
Neem en de hoofdhuid
Ook voor haar en hoofdhuid heeft neem een lange traditionele geschiedenis. Neemolie wordt verwerkt in shampoos, haaroliën en andere verzorgingsproducten. De belangstelling hiervoor komt onder andere voort uit de antimicrobiële eigenschappen van bepaalde neembestanddelen. Voor haaruitval ligt het verhaal anders. Daarvoor is neem niet overtuigend klinisch onderzocht als behandeling. Er zijn zelfs medische casussen beschreven waarbij neemolie juist contactdermatitis veroorzaakte na gebruik op de hoofdhuid.
Dat is een mooie illustratie van iets wat bij natuurlijke producten gemakkelijk wordt vergeten: natuurlijk betekent niet automatisch geschikt voor iedere huid.
Neem en ontsteking
Een ander groot onderzoeksgebied is ontsteking. Verschillende neemstoffen worden onderzocht op hun invloed op processen die betrokken zijn bij ontstekingsreacties. Vooral nimbolide en andere limonoïden krijgen hierbij aandacht. Dat onderzoek bevindt zich voor een groot deel nog in experimentele modellen. Toch is het interessant omdat het laat zien dat neem niet alleen traditioneel wordt gebruikt, maar dat wetenschappers ook daadwerkelijk proberen te begrijpen welke moleculen verantwoordelijk kunnen zijn voor bepaalde biologische effecten.
Daar begint voor mij het interessante snijvlak tussen traditionele kennis en moderne wetenschap.
Waarom neem niet hetzelfde is als neemolie
Dit wordt online vaak door elkaar gehaald. Een onderzoek met neembladextract vertelt je iets over neembladextract. Een onderzoek met een geïsoleerde neemverbinding vertelt je iets over die specifieke stof. En een onderzoek met neemolie vertelt je iets over neemolie. Je kunt die resultaten niet zomaar allemaal op één hoop gooien.
Dat is juist bij neem belangrijk, omdat de boom zoveel verschillende stoffen bevat en verschillende delen van de plant worden gebruikt.
En dan de neemzeep
Neemzeep is uiteindelijk één van de eenvoudigste manieren waarop neem in dagelijkse huidverzorging terechtkomt. De neemolie wordt verwerkt in een vaste zeep en tijdens het wassen komt het ingrediënt kort in contact met de huid. Dat is iets heel anders dan een geconcentreerd extract dat langdurig op de huid blijft zitten. Toch past neemzeep mooi binnen de lange geschiedenis van neem als verzorgingsplant.
Het is eigenlijk een heel eenvoudig product: een traditionele plant verwerkt in een stuk zeep voor dagelijks gebruik.
Wat ik zelf interessant vind aan neem
Wat mij aanspreekt aan neem is niet één spectaculaire gezondheidsclaim.
Het is juist de combinatie.
Een boom die al eeuwenlang wordt gebruikt. Waarvan vrijwel ieder onderdeel een toepassing heeft. Een zaad waaruit een sterk ruikende olie wordt gewonnen. Een plant met honderden verschillende verbindingen. Een stof als azadirachtine die zowel vanuit de traditionele plantkennis als vanuit moderne landbouw en wetenschap interessant is. En daarnaast onderzoek naar antimicrobiële, ontstekingsgerelateerde en andere biologische eigenschappen.
Neem is daarmee een mooi voorbeeld van hoe traditionele kennis en moderne wetenschap elkaar kunnen ontmoeten. Niet alles wat traditioneel wordt gebruikt is bewezen. En niet alles wat nog niet klinisch bewezen is, is daarmee waardeloos. Soms begint het met een plant die mensen al eeuwen kennen.
Neem is zo’n plant.
Liefs,
Angelique de Graav
Orthomoleculair Epigenetisch Therapeut
BrainQ Therapeut
ADHD-Therapeut