ADEK-vitamines: De vergeten bouwstenen van je gezondheid

Veel mensen letten op hun vitamine C of B12, maar vergeten dat er ook vier vetoplosbare vitamines zijn die essentieel zijn voor onze gezondheid: A, D, E en K.

Ze zijn betrokken bij het immuunsysteem, de botgezondheid, het gezichtsvermogen, de bloedstolling en de bescherming van cellen tegen oxidatieve schade.

De opname van deze vitamines is afhankelijk van een goed functionerende vetvertering. Vooral bij aandoeningen van de darm, lever, galwegen of alvleesklier kan de opname verstoord raken.

In deze blog lees je wat de vier vitamines doen, waar ze in voorkomen en bij wie een verhoogd risico op tekorten bestaat.

Vetoplosbaar betekent: afhankelijk van vet én gal

De vitamines A, D, E en K worden samen met voedingsvetten opgenomen in de dunne darm. Galzouten helpen vetten te emulgeren, terwijl enzymen uit de alvleesklier bijdragen aan de vertering. Vervolgens kunnen de vitamines via de darmwand worden opgenomen.

Wanneer de vetvertering of vetopname verstoord is, kunnen tekorten ontstaan. Dit komt bijvoorbeeld voor bij bepaalde darmziekten, cholestatische leverziekten en een tekort aan alvleesklierenzymen.

In tegenstelling tot wateroplosbare vitamines kunnen vetoplosbare vitamines in het lichaam worden opgeslagen. Dat betekent dat een tekort geleidelijk kan ontstaan, maar ook dat een overmatige inname, vooral van vitamine A en D, schadelijk kan zijn.

Wie loopt een verhoogd risico op tekorten?

• Mensen met coeliakie, de ziekte van Crohn of andere aandoeningen met vetmalabsorptie

• Mensen met bepaalde lever- of galwegaandoeningen

• Mensen met exocriene pancreasinsufficiëntie

• Mensen die een bariatrische operatie hebben ondergaan

• Mensen met langdurig zeer vetarme voeding

• Mensen die geneesmiddelen gebruiken die de vetopname beïnvloeden, zoals orlistat

Bij galblaasverwijdering is een tekort niet automatisch te verwachten. De lever blijft gal produceren, maar bij aanhoudende spijsverteringsklachten kan verdere beoordeling nodig zijn.

Ook antibiotica kunnen onder bepaalde omstandigheden invloed hebben op de vitamine K-status. Maagzuurremmers, stress en schildklierproblemen zijn op zichzelf geen bewijs voor een ADEK-tekort.

Wat doen deze vier vitamines precies?

Vitamine A: huid, slijmvliezen en gezichtsvermogen

Vitamine A ondersteunt het normale functioneren van de huid en slijmvliezen, het immuunsysteem en het gezichtsvermogen. Ook speelt het een rol bij celdeling en ijzermetabolisme.

Retinol komt voor in dierlijke voedingsmiddelen, zoals lever, eieren en zuivel. Bèta-caroteen uit bijvoorbeeld wortels en zoete aardappel kan door het lichaam worden omgezet in vitamine A.

De omzetting van bèta-caroteen verschilt per persoon en wordt onder andere beïnvloed door genetische factoren en de voedingssamenstelling.

Vitamine D: botten, spieren en immuunsysteem

Vitamine D draagt bij aan de opname van calcium en fosfor en is belangrijk voor het behoud van sterke botten en een normale spierfunctie.

Het lichaam maakt vitamine D aan onder invloed van UVB-straling. De aanmaak kan lager zijn bij weinig zonlicht, een donkere huid, hogere leeftijd en het bedekken van de huid.

Vitamine D komt daarnaast voor in vette vis en wordt in Nederland aan bepaalde voedingsmiddelen toegevoegd.

Vitamine E: bescherming tegen oxidatieve schade

Vitamine E werkt als antioxidant en beschermt celmembranen tegen oxidatieve schade.

Goede bronnen zijn zonnebloempitten, amandelen, plantaardige oliën en tarwekiemolie.

Een ernstig tekort komt relatief weinig voor, maar kan ontstaan bij aandoeningen waarbij vetten onvoldoende worden opgenomen. Mogelijke gevolgen zijn neurologische klachten en spierproblemen.

Vitamine K: bloedstolling en botgezondheid

Vitamine K is noodzakelijk voor de normale bloedstolling en speelt een rol bij eiwitten die betrokken zijn bij de botstofwisseling.

Vitamine K1 komt vooral voor in groene bladgroenten, zoals spinazie, boerenkool en broccoli.

Vitamine K2 komt onder andere voor in natto en bepaalde gefermenteerde voedingsmiddelen en dierlijke producten.

Bij gebruik van vitamine K-antagonisten, zoals acenocoumarol of fenprocoumon, is een stabiele vitamine K-inname belangrijk. Verander de inname of start geen supplement zonder overleg met de trombosedienst of behandelaar.

Waar zitten de ADEK-vitamines in?

Een gevarieerd voedingspatroon met voldoende voedingsvet ondersteunt de opname van vetoplosbare vitamines. Dat betekent niet dat je extra vet moet eten of dat een vetarm voedingspatroon automatisch tot tekorten leidt.

Tekorten blijven soms onopgemerkt

De klachten bij vitaminetekorten kunnen uiteenlopen en zijn vaak niet specifiek.

Vermoeidheid, haaruitval, huidproblemen en terugkerende infecties zijn op zichzelf geen betrouwbare aanwijzingen voor een ADEK-tekort.

Bij mensen met een aandoening die de vetopname verstoort, kan gericht onderzoek naar meerdere vetoplosbare vitamines zinvol zijn.

Kun je de ADEK-vitamines meten?

Vitamine D wordt relatief vaak bepaald via bloedonderzoek. Vitamine A, E en K worden meestal onderzocht wanneer daar een specifieke aanleiding voor bestaat, bijvoorbeeld bij aanwijzingen voor malabsorptie of een verhoogd risico op tekorten.

De beoordeling verschilt per vitamine. Bij vitamine E kan bijvoorbeeld ook de verhouding tot bloedlipiden relevant zijn. Voor vitamine K zijn onder andere stollingsparameters van belang, hoewel deze niet uitsluitend de vitamine K-status weerspiegelen.

Een normale bloedwaarde sluit niet in iedere situatie een functioneel probleem uit. De uitslag moet daarom worden geïnterpreteerd in samenhang met klachten, voeding, medicatie en medische voorgeschiedenis.

Wat kun je zelf doen?

1. Combineer groenten met een beetje vet

Een kleine hoeveelheid olijfolie of een andere olie bij groenten helpt bij de opname van vetoplosbare voedingsstoffen.

Rauwkost zonder vet is overigens niet zinloos. Ook zonder toegevoegde olie levert het vitamines, mineralen en vezels.

2. Eet gevarieerd

Gebruik regelmatig groene groenten, noten, zaden, plantaardige oliën en passende bronnen van vitamine A en D.

3. Let op signalen van vetmalabsorptie

Vettige, moeilijk doorspoelbare ontlasting, onbedoeld gewichtsverlies en aanhoudende klachten na vetrijke maaltijden kunnen aanleiding zijn om de vetvertering te laten onderzoeken.

4. Vul gericht aan

Suppletie kan zinvol zijn bij een vastgesteld tekort of een duidelijk verhoogd risico. De juiste vorm en dosering verschillen per vitamine.

Vooral hoge doseringen vitamine A en D zijn niet zonder risico. Meer is niet automatisch beter.

ADEK: vier vitamines die samenwerken

Vitamine A, D, E en K vervullen verschillende functies, van gezichtsvermogen en immuunfunctie tot botgezondheid en bloedstolling.

Een goede voedingsinname en een goed functionerende vetvertering zijn belangrijk voor hun opname. Bij aandoeningen van de darm, lever, galwegen of alvleesklier is extra aandacht voor de vitamine-status gerechtvaardigd.

Wie langdurig onverklaarde klachten heeft of tot een risicogroep behoort, kan samen met een arts of behandelaar beoordelen of gericht onderzoek nodig is.

Veelgestelde vragen over vetoplosbare vitamines

Welke vitamines zijn vetoplosbaar?

Vitamine A, D, E en K.

Waarom hebben vetoplosbare vitamines vet nodig?

Ze worden samen met voedingsvetten opgenomen in de dunne darm. Galzouten en enzymen uit de alvleesklier ondersteunen dit proces.

Kun je een tekort hebben ondanks gezonde voeding?

Ja. Bij bepaalde darm-, lever-, galweg- of alvleesklieraandoeningen kan de opname verminderd zijn, ook wanneer de voedingsinname voldoende is.

Kun je te veel vetoplosbare vitamines binnenkrijgen?

Ja. Vooral hoge doseringen vitamine A en D kunnen schadelijk zijn. Ook bij vitamine E en K kunnen supplementen interacties of ongewenste effecten geven.

Welke ADEK-vitamine moet je laten testen?

Dat hangt af van de klachten, voedingsinname, medische voorgeschiedenis en eventuele risicofactoren. Vitamine D wordt vaker routinematig onderzocht dan vitamine A, E en K. Bij verdenking op malabsorptie kan breder onderzoek aangewezen zijn.

Wetenschappelijke bronnen